آپراکسی گفتاری (Speech Apraxia) نوعی اختلال حرکتی گفتار است که فرد در برنامهریزی و هماهنگی حرکات لازم برای تولید صداها، هجاها و کلمات مشکل دارد. در این وضعیت، ماهیچهها و ساختارهای گفتاری سالم هستند اما مغز نمیتواند پیامهای حرکتی لازم را بهدرستی ارسال کند. کودک میداند چه میخواهد بگوید اما مغز نمیتواند دستور مناسب به عضلات دهان و زبان بدهد تا کلمات بهدرستی بیان شوند.
در واقع، مغز مانند رهبر یک ارکستر است که باید به هر ساز دستور دقیق بدهد؛ اما در آپراکسی، این رهبر نمیتواند پیامهای هماهنگ ارسال کند و نتیجه، گفتار نامفهوم و گسسته میشود. این اختلال از نظر شدت و علائم میتواند بسیار متنوع باشد و در بسیاری از موارد باعث بروز استرس و کاهش اعتمادبهنفس در کودک میشود.
برای درک سادهتر، آپراکسی گفتاری یعنی کودک میداند چه میخواهد بگوید اما دهان و زبان او “فرمان نمیگیرند”. مثلا کودک میخواهد بگوید «آب» اما صداهایی نامفهوم تولید میشود، یا ممکن است کلمه را تکرار کند اما هر بار به شکل متفاوت. این مشکل ناشی از ضعف عضلات دهان نیست بلکه مغز در برنامهریزی حرکات هماهنگ زبان و لبها مشکل دارد.
تفاوت مهم آپراکسی با دیگر مشکلات گفتاری در این است که در این اختلال کودک در تلاش است اما گفتار واضح ندارد. ممکن است با تمرکز بیشتر گفتار بهتر شود اما با استرس یا جملات طولانیتر، گفتار مجدد نامفهوم گردد. گاهی کودک به دلیل خستگی از تلاش زیاد، کمحرف میشود.
آپراکسی گفتاری در کودکان و بزرگسالان
آپراکسی گفتاری در کودکان (CAS) بیشتر به شکل اختلال رشدی بروز پیدا میکند و از بدو زبانآموزی نمایان میشود. کودکان مبتلا به CAS غالبا در تولید ترکیبات صدایی، تلفظ صحیح و روانی گفتار مشکل دارند. این کودکان گاهی از حرکات دست و اشاره برای جبران استفاده میکنند و در گفتار جملات ساده نیز مشکل دارند. در اغلب موارد، درمان زودهنگام و مداوم کمک زیادی به بهبود میکند.
در بزرگسالان، آپراکسی گفتاری اغلب ناشی از آسیب مغزی مانند سکته مغزی، ضربه به سر یا بیماریهای عصبی است. این بیماران پس از آسیب، بخشی از توان گفتاری خود را از دست داده و در تولید کلمات و صداها با مشکل روبهرو میشوند. در بزرگسالان این اختلال همراه با آفازی یا دیزآرتری نیز دیده میشود.
انواع آپراکسی گفتاری
آپراکسی گفتاری رشدی
آپراکسی گفتاری رشدی در دوران کودکی و در روند یادگیری زبان نمایان میشود و علت آن اغلب به دلیل اختلال در تکامل مغز است. این نوع آپراکسی هیچ آسیب مغزی واضحی ندارد اما مدارهای حرکتی گفتار به درستی کار نمیکنند. این نوع اختلال با تمرینات مداوم گفتاردرمانی و حمایت والدین بهبود مییابد.
ویژگیهای رایج در آپراکسی رشدی شامل:
- دشواری در ترکیب حرکات صداها و هجاها
- تغییر در نحوه بیان یک کلمه در تکرارهای متوالی
- عدم روانی گفتار
- دشواری در حرکت بین صداها و هجاها
- گفتار با تن یکنواخت و بدون لحن طبیعی
آپراکسی رشدی باعث تاخیر در زبانآموزی، مشکلات ارتباطی در مهدکودک و مدرسه و کاهش اعتمادبهنفس کودک میشود. درمان سریع با تمرینات اختصاصی میتواند نقش مهمی در بهبود داشته باشد.
آپراکسی گفتاری اکتسابی
این نوع آپراکسی پس از آسیب به مغز ایجاد میشود، مانند:
- سکته مغزی
- آسیبهای تروماتیک مغزی
- تومور مغزی
- بیماریهای نورولوژیک
در آپراکسی اکتسابی، فرد قبلا گفتار طبیعی داشته اما پس از آسیب مغزی توانایی برنامهریزی حرکات گفتاری خود را از دست میدهد. این افراد ممکن است بتوانند حرکات دهان برای کارهای غیرگفتاری مانند غذا خوردن را انجام دهند اما در گفتار مشکل دارند.
تفاوت آپراکسی گفتاری با دیزآرتری
بسیاری از والدین آپراکسی گفتاری را با دیزآرتری اشتباه میگیرند. در دیزآرتری، عضلات گفتاری به دلیل آسیب عصبی ضعیف هستند و فرد نمیتواند به درستی صحبت کند، در حالی که در آپراکسی، عضلات سالم هستند اما برنامهریزی حرکات توسط مغز دچار مشکل است.
تفاوتها به زبان ساده:
آپراکسی: مشکل در برنامهریزی و ترتیب حرکات گفتاری.
دیزآرتری: ضعف یا فلج عضلات گفتاری.
علل و عوامل خطر
علل عصبی و مغزی
علل آپراکسی گفتاری در بسیاری از موارد به عملکرد نواحی حرکتی مغز مربوط است. در کودکان علت دقیق مشخص نیست اما اختلال در رشد مسیرهای عصبی مرتبط با برنامهریزی حرکات گفتاری علت اصلی است. در بزرگسالان، آسیب به نواحی بروکا، قشر حرکتی اولیه و راههای ارتباطی قشر حرکتی علت آپراکسی است.
عوامل ژنتیکی و محیطی
برخی تحقیقات نشان دادهاند که ژن FOXP2 میتواند در بروز آپراکسی گفتاری نقش داشته باشد. در برخی خانوادهها، سابقه خانوادگی آپراکسی دیده میشود. همچنین عوامل محیطی مانند آسیب هنگام تولد، کمبود اکسیژن هنگام زایمان یا عفونتهای مغزی نیز میتوانند زمینهساز آپراکسی شوند.
علائم آپراکسی گفتاری
علائم در کودکان
- تلاش زیاد برای بیان کلمات
- بیان متفاوت یک کلمه در تکرارهای متوالی
- کاهش روانی گفتار
- مشکل در تلفظ ترکیبات پیچیده
- حرکات اضافی دهان و صورت هنگام تلاش برای گفتار
- استفاده بیشتر از حرکات دست برای ارتباط
- پرهیز از صحبت کردن به دلیل ناامیدی
علائم در بزرگسالان
- دشواری در بیان کلمات و صداها
- تلاش بیش از حد برای بیان صحیح
- کند شدن سرعت گفتار
- توقفهای طولانی در هنگام صحبت
- اشتباهات در ترتیب صداها در یک کلمه
- بهتر بودن گفتار در جملات کوتاه و ساده
علائم خفیف و شدید
در موارد خفیف، کودک ممکن است تنها در بیان برخی صداها مشکل داشته باشد.
در موارد شدید، کودک ممکن است نتواند حتی کلمات ساده را بیان کند و به ارتباطات غیرکلامی متکی شود.
تشخیص آپراکسی گفتاری
تشخیص آپراکسی گفتاری نیازمند بررسی دقیق توسط گفتاردرمانگر است. ابتدا شرححال دقیق از والدین یا بیمار گرفته میشود تا نحوه رشد گفتار، مشکلات موجود، و وضعیت روانی و اجتماعی فرد ارزیابی شود. در جلسات ارزیابی، گفتاردرمانگر:
- حرکات زبان، لبها و فک هنگام گفتار و در حالت استراحت را بررسی میکند.
- از بیمار میخواهد صداها و کلمات ساده و سپس ترکیبات پیچیدهتر را تکرار کند.
- به روانی، سرعت و دقت گفتار توجه میکند.
- توانایی کودک در حرکت بین صداها و هجاها را بررسی میکند.
- نحوه واکنش کودک به تمرکز بیشتر هنگام بیان کلمات را بررسی میکند.
- مقایسه حرکات گفتاری و حرکات غیرگفتاری مانند فوت کردن و لبخند برای بررسی توانایی حرکتی عضلات.
گفتاردرمانگر با مشاهده تلاش و خطاهای گفتاری و میزان هماهنگی مغز با حرکات دهان، شدت آپراکسی و نیاز به درمان تخصصی را مشخص میکند.
آزمایشهای تخصصی تشخیصی
در برخی موارد برای ارزیابی دقیقتر، آزمایشهای زیر انجام میشود:
- آزمونهای آواشناسی: بررسی تولید دقیق صداها در هجاها و کلمات.
- آزمونهای زبان بیانی و درکی: برای بررسی وجود همزمان آفازی یا تاخیر زبانی.
- ارزیابی حرکات حرکتی دهان: برای تشخیص افتراقی از دیزآرتری.
- ارزیابی ویدئویی: ثبت گفتار برای تحلیل دقیقتر.
- تصویربرداری مغزی (MRI، CT): در صورت نیاز و بهویژه در آپراکسی اکتسابی، برای بررسی آسیبهای مغزی.
تفاوت با اختلالات گفتاری دیگر
آپراکسی گفتاری ممکن است با سایر اختلالات گفتاری مانند:
- تاخیر زبانی ساده
- اختلال واجی (Phonological Disorder)
- دیزآرتری
- آفازی
اشتباه گرفته شود. در تاخیر زبانی ساده کودک توانایی حرکت دهان برای تولید صداها را دارد اما ممکن است واژگان محدود داشته باشد. در اختلال واجی الگوهای اشتباه در صداها دیده میشود اما برنامهریزی حرکتی سالم است. در آپراکسی مشکل اصلی عدم هماهنگی مغز با حرکات گفتاری است و کودک با تلاش فراوان نیز نمیتواند به راحتی صداها را تولید کند.
درمان آپراکسی گفتاری
روشهای گفتاردرمانی تخصصی
گفتاردرمانی ستون اصلی درمان آپراکسی است. در جلسات درمانی، کودک یاد میگیرد چگونه صداها و کلمات را با کمک تمرینات مکرر و حرکات دهان هماهنگ کند. از جمله روشهای درمانی مؤثر:
درمان مبتنی بر حرکات گفتاری (Motor-Based Therapy): شامل تمرینات تکراری برای صداها و هجاها.
روش PROMPT: لمس نقاط خاص صورت و دهان برای تحریک حرکات گفتاری صحیح.
روش Melodic Intonation Therapy: استفاده از آهنگ و لحن برای بهبود گفتار.
تمرینات ساختاریافته: از صداهای ساده به ترکیبات پیچیده و سپس جملات.
درمان آپراکسی گفتاری نیازمند جلسات منظم (معمولاً ۳-۴ جلسه در هفته) و تمرینات خانگی است. با استمرار، مغز مسیرهای عصبی را برای حرکات هماهنگ گفتاری تقویت میکند.
نقش خانواده در درمان
حمایت والدین و انجام تمرینات خانگی بخش مهمی از روند درمان است. والدین میتوانند با بازی، تکرار کلمات روزمره و ایجاد محیط تشویقی، به کودک کمک کنند. کودک نیاز به زمان دارد و نباید به دلیل اشتباهات مورد سرزنش قرار گیرد. توجه به موفقیتهای کوچک و تشویق مداوم به ادامه تمرینها بسیار مهم است.
ابزارها و تکنولوژیهای کمک درمانی
امروزه ابزارها و نرمافزارهایی برای کمک به درمان آپراکسی گفتاری وجود دارد:
- اپلیکیشنهای گفتاردرمانی مانند Speech Blubs و Apraxia Therapy.
- فلشکارتهای تصویری برای تمرین واژگان.
- آینه برای مشاهده حرکات دهان هنگام گفتار.
- فیلمبرداری از گفتار کودک برای مشاهده پیشرفت.
این ابزارها روند یادگیری را برای کودک جذابتر و قابل مدیریت میکنند.
کلمات مرتبط :
درمان آپراکسی – درمان آفازی – گفتاردرمانی در پیروزی – گفتاردرمانی در شرق تهران – گفتاردرمانی در نیروهوایی
